Allerheiligen en Allerzielen, 1 en 2 november

Allerheiligen

Allerheiligen wordt altijd gevierd op 1 november. Op deze dag worden alle heiligen en martelaren herdacht. In het verleden werden ze herdacht op de dag dat ze stierven. Zo zijn er nog steeds heiligen die wij op de sterfdag herdenken: Sint-Nicolaas die stierf op 6 december. Wij vieren dat op 5 december met het Sinterklaasfeest.

Dierendag is ontstaan na het overlijden van Franciscus van Assisi, omdat hij een bijzondere band met dieren had. Daarom is het op 4 oktober dierendag. Maar op een gegeven moment kwamen er zoveel heiligen en martelaren om te herdenken, dat er één gezamenlijke dag werd ingesteld: Allerheiligen. Het is een nationale feestdag in veel landen zoals België en Frankrijk, maar ook in delen van Duitsland. In Nederland is het geen officiële feestdag, in de katholieke kerk wel.

Allerzielen

Allerzielen is op de dag na Allerheiligen, op 2 november. Dit is de dag om alle overledenen te herdenken. Van oudsher werd in de katholieke kerk tijdens de Allerzielenmis gebeden voor alle zielen die nog niet in de hemel zijn, maar zich nog in het vagevuur (het is het moment waarin de zielen gereinigd worden, totdat ze de hemel kunnen binnengaan) bevinden.

Het gebed moest helpen om het ‘louteringsproces’, zoals het verblijf in het vagevuur werd genoemd, te verkorten. Dan konden de zielen sneller naar de hemel. Tegenwoordig is Allerzielen niet meer alleen een katholieke aangelegenheid, maar herdenken steeds meer mensen buiten de kerk hun overleden dierbaren. Ze leggen bloemen op het graf en organiseren samenkomsten, zodat velen met elkaar, vaak hele gezinnen, stilstaan bij hun verlies.

Steeds meer begraafplaatsen kiezen een dag waarop nabestaanden de mogelijkheid krijgen dit te doen. Vaak ’s-avonds met kaarslicht, fakkels en rookpotten.

De gehele begraafplaats verlicht

Zo wordt ondanks dat het donker is een hele begraafplaats verlicht. Zelf spreken wij op de dag dat Dela dit organiseert op begraafplaats Rhijnhof in Leiden af met het hele gezin, kinderen, kleinkinderen om naar het graf van mijn ouders te gaan. Vooraf hebben wij een houten hartje met een boodschap op de brug opgehangen, dat op deze avond wordt verbrand. De hele brug hangt vol met door Rhijnhof aangeboden houten hartjes.

Wij zijn niet de enigen die er dan zijn. Over de hele begraafplaats zie je nabestaanden de graven bezoeken. Omdat het altijd donker is tijdens deze samenkomst is het heel erg sfeervol op de begraafplaats. Dit jaar stond de hele parkeerplaats vol met auto’s. Zelfs zo erg dat mensen moesten wachten tot er een auto wegging. Ook bij onze Leidse winkel, aan de Haagse Schouwweg, was tot aan het ECC (Event and Convention Center) geen plaats meer vrij.  Dat dit al in de Middeleeuwen een traditie was om met kaarsen in lantaarns op een begraafplaats alle doden te gedenken wist ik niet.

Lichtjesdag, een uitgelezen moment om een dierbare te herdenken

Ik ben op meerdere begraafplaatseneweest om te kijken hoe het er gaat. Ik was onder andere op Duinrust in Katwijk (van oorsprong een Hervormde begraafplaats) en de algemene begraafplaats in Leiderdorp. Er zijn weinig verschillen. Veel kaarsen langs de paden en het wordt door nabestaanden enorm gewaardeerd. Het is altijd druk.

De nabestaanden die een plaats in een urnenmuur hebben of een urnengraf, kunnen tijdens deze samenkomsten ook hun dierbare bezoeken. Tijdens het schrijven van dit blog vraag ik me af hoe het eraan toe gaat nadat een crematie heeft plaatsgevonden en als de as ergens anders dan op een begraafplaats is uitgestrooid. Zullen de nabestaanden ook een dag kiezen om naar dat plekje toe te gaan. Misschien als zij een keer een “lichtjesavond” meemaken dat hun volgende overledene na de crematie op een begraafplaats wordt uitgestrooid. Of dat er zelfs een plekje in de urnenmuur of een urn op of in een urnengraf wordt geplaatst.

Protestanten herdenken vaak vlak voor advent

Protestanten vieren geen Allerheiligen en ook geen Allerzielen. Zij herdenken hun dierbaren vlak voor Advent, op de laatste zondag van het kerkelijk jaar. De Advent duurt 4 weken en de laatste adventzondag is de zondag voor 1^e kerstdag.

Dit jaar (2026) valt de laatste zondag van het kerkelijke jaar op 22 november. Ook in het Protestantse geloof vallen deze dagen in een seizoen waarin het steeds kouder en donkerder wordt. De natuur wordt stiller en doet je eraan denken dat al het leven op aarde ooit eindigt. Het is een moment van terugkijken en vooruitzien. Van verdriet maar ook van mooie herinneringen.

Steeds vaker zien wij ook op protestantse begraafplaatsen dat er een moment wordt gekozen om met kaarslicht de graven te bezoeken. Een mooie traditie.

Kaddiesj jatom (het Joodse rouwgebed)

Het Joodse geloof kent geen Allerzielen. De sterfdag (genaamd Jaartijd) wordt berekend volgens de Joodse kalender) van hun dierbaren is een van de momenten dat het gezin deze gedenkt. Aan de vooravond van deze dag wordt een kaars aangestoken die 24 uur blijft branden. In de synagoge en thuis wordt het Kaddiesj jatom (het rouwgebed) opgezegd. Dit gebed gaat opvallend genoeg niet over de dood, maar is een lofprijzing aan God.

Andere momenten om dierbaren te gedenken zijn specifieke Joodse herdenkingsdagen. Zoals tijdens Jizkor (het gemeenschappelijk herdenkingsgebed)dat vier keer per jaar tijdens een synagogedienst wordt uitgesproken. Men noemt tijdens dit gebed de namen van de overleden familieleden.

Er is één vaste periode in het jaar waarin veel joodse mensen gezamenlijk de begraafplaatsen bezoeken. Dit gebeurt in de periode rond het Joodse Nieuwjaar. Men bezoekt de graven om stil te staan bij en de overledenen te eren. Men legt bij ieder bezoek aan het graf traditiegetrouw een klein steentje op het graf. Dit is in plaats van bloemen.

De herdenking van de zes miljoen slachtoffers van de Holocaust (Sjoa) in de 2^e wereldoorlog wordt door de Joodse gemeenschap wereldwijd herdacht op 27 april. Behalve als de dag voor of na de sabbat valt.

Moslims, geen rituelen om te herdenken

De Islam kent geen dag van de doden, of Allerzielen. In het Islamitische geloof gaat de ziel na de dood naar een tussenwereld waar zij wachten op de Dag des Oordeels. Rituelen, zoals het bouwen van altaren, is vanuit Islamitisch oogpunt niet toegestaan. Ze hebben daar de benaming Haram voor, wat zondig of verboden betekend.

Moslims herdenken hun doden het hele jaar via gebed en goede daden. Op ieder gewenst moment bidden ze tot Allah om de zonden van de overledenen te vergeven en hen te belonen met het paradijs. De belangrijkste manier om een overledene te helpen is doorlopende liefdadigheid. Bijvoorbeeld door geld te doneren aan armen. De graven worden bezocht om de beperkte tijd van ons aardse bestaan tot hen door te laten dringen. Tijdens dit bezoek worden er smeekbeden verricht. In Egypte en Palestina is er een donderdag van de doden. Deze donderdag valt in het voorjaar en dan wordt er door zowel moslims als christenen graven bezocht en brengt men gedroogd fruit en brood mee om uit te delen aan arme mensen ter nagedachtenis aan hun dierbaren.

Moslims begraven een overledene per graf. Dit vanwege de dag des oordeels. Volgens een aantal van onze klanten omdat Mohamed dan bij je in het graf komt. Hierdoor mogen wij ook geen zerken, grote platte stenen, op een Islamitisch graf neerleggen, want dan kan Mohamed er niet bij.

Hindoestanen, Pitru Paksha.

Hindoestanen hebben een veertiendaagse periode waarin overleden dierbaren worden herdacht genaamd Pitru Paksha. Deze 15 dagen beginnen dit jaar (2026) op 27 september tot en met 10 oktober. In plaats van feestdagen zijn dit rouwdagen. Voor de Hindoes voelt het als verplichting aan hun dierbaren. De voorouders worden geëerd tijdens erediensten. Er worden voedsel en bloemen geschonken en er worden mantra’s (Hindoe gebed) opgezegd. Hierdoor zullen de dierbaren zorgen voor het welzijn van hun nakomelingen.

Deze offerplechtigheden worden uitgevoerd door de oudste zoon. Voor Hindoes is het dan ook belangrijk een zoon te hebben. Zoals ook bij andere geloven (moslim) wordt gedacht dat de overledenen in een tussenwereld terecht komen. De derde generatie (overgrootmoeder en overgrootvader) zal tijdens deze periode naar de hemel gaan. Als er alleen dochters in het gezin zijn denkt men dat de volgorde van het naar de hemel gaan wordt verstoord. Dan is het te hopen dat de dochter een zoon heeft die haar taak kan overnemen. Nadat de voorouders zijn aangeroepen wordt gekookte rijst met bloem gemixt en in een soort geklaarde boter en sesamzaad gekookt. Er wordt gebeden tot de god Vishnu en nadat een kraai, waarvan men denkt dat het de boodschapper van de god van de dood is, het eten opeet, is het offer geaccepteerd.

Mexico: Dia de los Muertos

Vanuit het buitenland is de Dag van de Doden – Dia de los Muertos- het meest bekend. Het is mooi om te zien dat Mexicanen heel uitbundig deze dagen vieren. De Mexicanen vinden dat je niet moet treuren om de dood. De Dag van de Doden is eigenlijk een feest- en herdenkingsdag. De terugkeer van de doden wordt op een erg feestelijke manier gevierd. De families doen er dan ook alles aan om er elk jaar weer een groot en liefdevol feest van te maken. En om ervoor te zorgen dat dit lukt beginnen ze al minstens maanden van tevoren met de voorbereidingen. Ze willen hun overleden dierbaren zo goed mogelijk verwelkomen op aarde.

Dia de los Muertos vindt altijd plaats op 1 (Allerzielen) en 2 (Allerheiligen) november. Volgens de katholieke tradities. Niet zo uitbundig als in Mexico wordt Dia de los Muertos ook in de rest van Latijns-Amerika, de Filipijnen en in de Verenigde Staten gevierd.

Ofrenda

Men gelooft dat de zielen van kinderen op 1 november terugkeren naar de aarde en die van volwassenen op 2 november. Gedurende het hele jaar bereidt men zich voor op het festival, men verzamelt goederen die men aan de doden zal offeren. In de periode rond de dag van de doden maakt men graven van dierbaren schoon en versiert deze. Veel families bouwen tijdelijke altaren in hun huis, Ofrenda genaamd.

Iedereen maakt deze op zijn/ haar eigen manier. Wel zie je ze vaak met foto’s, kaarsen en bloemen. Soms ook met doodshoofden (namaak) erbij. Deze altaren dienen om overleden familieleden en vrienden te verwelkomen wanneer hun zielen terugkeren naar de nog levende familieleden.

Op 1 en 2 november worden ook de graven door alle nabestaanden bezocht. Er wordt op de graven van hun dierbaren voedsel en drank geofferd. Aan het einde van het bezoek wordt de voedsel en drank niet door de nabestaanden genuttigd omdat men gelooft dat de ziel van de dierbaren de ziel van het voedsel en de drank tot zich heeft genomen. Er zit geen voedselwaarde meer in.

Azteekse oorsprong

De herkomst van deze feestdagen heeft een Azteekse oorsprong (zij leefden van ongeveer 1300 – 1520) Voor hen was de dood geen definitief einde. Het was een nieuwe fase van hun bestaan. De Azteken bewaarden schedels van voorouders en gebruikten deze in rituelen om het leven te vieren. Schedels worden altijd afgebeeld met een glimlach. Er werd niet getreurd om de dood maar het leven van hun dierbare werd gevierd. Men stelde deze schedels tentoon om de dood en de wedergeboorte te symboliseren. Deze dag werd gevierd in de 9^e maand van de Azteekse kalender. Die begon op 1 augustus en duurde tot het einde van deze maand. Na de komst van de Spanjaarden werd dit verplaatst naar de dag van de Doden op 1 en 2 november.

Vanwege het geld werden er in de 17^e eeuw schedels en andere kunstwerken gemaakt van suiker. Suiker was er voldoende. Deze werden op de ofrenda’s of op graven geplaatst om de zielen van hun dierbaren daarnaartoe te leiden.

Tegenwoordig vermommen mensen zich als skeletten met kenmerkende geschminkte schedelgezichten. De oorsprong hiervoor is bedacht door José Guadalupe Posada tussen 1910 en 1913. Hij tekende een vrouwelijke schedel met elegante hoed als kritiek op de rijke Mexicanen die in plaats van Mexicaanse kleding en hoeden liever de Europese mode en gewoonten nadeden. Hij bedacht de naam La Calavera Garbancera erbij.

Filipijnen – Tumba

Op de Filipijnen viert men op 1 november Tumba, (vertaald tombe). Deze dag lijkt het meest op de Mexicaanse Dia de Los Muertos.

Er wordt stilgestaan bij de overledenen en er worden voedseloffers gedaan. Deze bijeenkomst is niet uitbundig zoals de Mexicaanse viering.

China, Quinming festival

In China viert men het Quinming festival op 4 en 5 april. Op die dagen worden hun overleden dierbaren herdacht. Graven worden schoongemaakt en er wordt eten, thee en wijn geofferd.

Op de begraafplaats wordt van alles verbrand, nepgeld, kleding van papier en luxegoederen, maar dan van papier, zoals smartphones, auto’s en zelfs huizen. Dit met het idee dat hun voorouders er in het hiernamaals gebruik van kunnen maken.

Wij zien deze gebruiken ook als er door ons een grafsteen op een graf voor Chinese mensen is geplaatst en zelfs tijdens de begrafenis doet men dit ook.

Rusland en Oekraïne

Rusland kent geen officiële dag zoals Allerzielen. Iets wat erop lijkt is het Orthodoxe Dodenfeest (Radonitsa). Op die dag bezoekt men de begraafplaats en maakt men de graven schoon, legt er bloemen neer, vaak kunstbloemen. Deze dag vindt plaats op de negende dag na Pasen. Dus altijd in de lente.

In Oekraïne zit het gedenken van overleden dierbaren in hun cultuur en in de Orthodoxe tradities. Het belangrijkste moment is ook in het voorjaar. De maandag na Pasen (onze 2^e paasdag) of een week later. Men bezoekt in groten getale de graven van hun voorouders en nemen bloemen, koek en andere gerechten mee naar het graf. Tijdens kerstavond wordt er extra eten op tafel gezet of bestek neergelegd voor de zielen van overleden familieleden.

Sinds de Russische invasie (24 februari 2022) houdt men in heel Oekraïne dagelijks om 9 uur, 1 minuut stilte voor zowel de gesneuvelde soldaten als voor de omgekomen burgers.

Griekenland

In Griekenland, in de Grieks Orthodoxe kerk, worden iedere zaterdag de overleden dierbaren herdacht. Maar er zijn een paar bijzondere zaterdagen die men Zielenzaterdagen noemt (of in het Grieks Psychosavvato) Dat zijn twee zaterdag voor het begin van de vastenperiode. En de zaterdag voor Pinksteren.

Ook hier wordt op die dagen de begraafplaats bezocht. Er worden bloemen gebracht en kaarsen aangestoken. Men bereidt ook een gerecht voor met gekookte tarwekorrels, rozijnen, granaatappels, noten en suiker (koliva). Bijzonder is dat het gerecht meegenomen wordt naar de kerk waar het gezegend wordt. Individueel wordt een overledene herdacht na 3 dagen, 9 dagen, 40 dagen, 3 maanden, 6 maanden, 9 maanden en 12 maanden na zijn of haar overlijden. Daarna is het jaarlijks.

Ook deze blog is geschreven door Twan Marcelis, oud eigenaar van Keuzenkamp & Marcelis Gedenktekens. Twan is samen met zijn Carolien nog steeds betrokken bij het familiebedrijf.

Ervaring leert dat een gedenkteken op een bijzondere plek om – iemand die ontvallen is – te kunnen bezoeken zeer waardevol is. Het kan zijn dat je het grafmonument van een overleden geliefde of vriend(in) regelmatig bezoekt.. of wellicht zo nu en dan. Desalniettemin is het vaak de wens om het netjes en mooi te houden. Twan kan u daarbij als geen ander adviseren.